---
title: "Иргэний эрх зүйн хэлцэл хийх үеийн төөрөгдөл ба түүний эрх зүйн үр дагавар"
file-url: "irgenii-erh-zuin-heltsel-toirogdol"
description: "Хэлцэл хийхдээ төөрөгдсөн тохиолдолд түүнийг хэрхэн хүчин төгөлдөр бусад тооцуулах, хууль зүйн үр дагавар болон шүүхийн практикийн талаарх зөвлөгөө."
keywords: ["Төөрөгдлийн үндсэн дээр хийсэн хэлцэл", "Хүчин төгөлдөр бус хэлцэл", "Сэдэлтийн төөрөгдөл", "Тооцооны алдаа", "Хэлцлийг хүчин төгөлдөр бусад тооцуулах"]
category: "Иргэний эрх зүй"
date: "2026-07-07"
readTime: "5 минут"
---

## Оршил

Иргэний эрх зүйн харилцаанд оролцогчид өөрсдийн хүсэл зоригоо илэрхийлэн гэрээ, хэлцэл байгуулдаг. Гэвч амьдрал дээр хүсэж байсан үр дүн болон бодит байдал зөрөх, өөрөөр хэлбэл "төөрөгдөх" тохиолдол цөөнгүй гардаг. Энэхүү төөрөгдөл нь хэлцлийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцуулах үндэслэл болдог бөгөөд үүнийг хууль зүйн хэллэгээр "хүсэл зоригийн дутагдалтай хэлцэл" гэж нэрлэдэг.

## Хууль зүйн үндэслэл

Монгол Улсын **[Иргэний Хууль 39.1](https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=299&sword=хэлцэл)**-д зааснаар хэлцэл нь иргэний эрх, үүргийг үүсгэх, өөрчлөх, шилжүүлэх, дуусгавар болгох зорилготой хүсэл зоригийн илэрхийлэл юм. Хэрэв энэхүү хүсэл зориг нь бодит байдалтай нийцэхгүй бол дараах зохицуулалтууд үйлчилнэ:

### 1. Ноцтой төөрөгдөл гэж юу вэ?
**[ИХ-ийн §58.2](https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=299&sword=төөрөгдөл)**-т зааснаар дараах тохиолдлыг ноцтой төөрөгдөл гэж үзнэ:
*   **Хэлцлийн төрлийг эндүүрэх:** Жишээ нь, түрээсийн гэрээ байгуулж байна гэж бодсон боловч худалдах-худалдан авах гэрээнд гарын үсэг зурсан;
*   **Хэлцлийн агуулгыг эндүүрэх:** Гэрээний гол нөхцөл, үр дагаврыг буруу ойлгосон.

### 2. Төөрөгдөлд тооцогдож болох бусад үндэслэлүүд
**[ИХ-ийн §58.3](https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=299&sword=төөрөгдөл)**-т зааснаар дараах тохиолдолд шүүх хэлцлийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцож болно:
*   Хэлцэл хийгч нөгөө талын хувийн шинж байдлын талаар төөрөгдсөн;
*   Эд зүйлийн шинж чанар, үнийн талаар төөрөгдсөн;
*   Хэлцэл хийх гол сэдэлт, эрхийн талаар төөрөгдсөн.

### 3. Илэрхий алдаа ба түүнийг засах
**[ИХ-ийн §57.4](https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=299&sword=алдаа)**-т зааснаар бичгийн болон тооцооны илэрхий алдаа гаргасан нь хэлцлийг хүчин төгөлдөр бусад тооцох үндэслэл болохгүй бөгөөд ийм алдааг засах эрхтэй байдаг.

## Практик алхамууд

Хэрэв та хэлцэл хийхдээ төөрөгдсөн гэж үзэж байгаа бол дараах дарааллаар ажиллана уу:

```mermaid
flowchart TD
  A[Төөрөгдөл илрэх] --> B[Нөгөө талд мэдэгдэх]
  B --> C{Нөгөө тал зөвшөөрөх үү}
  C -->|Тийм| D[Хэлцлийг засах]
  C -->|Үгүй| E[Шүүхэд нэхэмжлэл гаргах]
  E --> F{Шүүхийн шийдвэр}
  F -->|Хүчингүй болгох| G[Өгсөн авснаа буцаах]
  F -->|Хэвээр үлдээх| H[Үүрэг гүйцэтгэх]

1. Мэдэгдэх үүрэг: Төөрөгдсөн болохоо мэдмэгц нөгөө талдаа нэн даруй мэдэгдэх ёстой (ИХ-ийн §58.6).
2. Шүүхэд хандах: Хэрэв нөгөө тал зөвшөөрөхгүй бол шүүхэд "Хэлцлийг хүчин төгөлдөр бусад тооцуулах" тухай нэхэмжлэл гаргана (ИХ-ийн §57.1).
3. Гэм хорыг арилгах: Хэрэв та өөрийн хайхрамжгүй байдлаас болж төөрөгдөж, хэлцлийг хүчингүй болгуулсан бол нөгөө талдаа учруулсан хохирлыг төлөх үүрэг хүлээж болзошгүй (ИХ-ийн §58.7).

Шүүхийн практик

Шүүхийн шийдвэрүүдээс харахад хүсэл зоригийн илэрхийлэл, төлөөлөл болон хэлцлийн төрлийг буруу тодорхойлсонтой холбоотой маргаанууд зонхилдог.

• Төлөөлөл ба хэлмэрчийн асуудал: Тогтоол #6101-д гадаад улсын иргэн итгэмжлэл олгохдоо хэлмэрч оролцуулаагүй, агуулгыг бүрэн ойлгоогүй байх нь төөрөгдөл үүсгэж болохыг анхааруулсан байдаг.
• Хэлцлийн төрлийг сольж дүгнэх: Тогтоол #7522-т зээлийн үүргийг худалдах-худалдан авах гэрээгээр сольж байгаа тохиолдолд талуудын хүсэл зориг бодитой байсан эсэхийг нарийвчлан шалгах шаардлагатай гэж үзсэн.
• Гэрээний тайлбар: Тогтоол #7362-т зааснаар гэрээний нэр болон бодит агуулга зөрвөл шүүх талуудын жинхэнэ хүсэл зоригийг харгалзан гэрээний төрлийг өөрөөр тогтоож болдог.

Дүгнэлт

Хэлцэл хийхдээ төөрөгдөх нь зөвхөн таны буруу биш байж болох ч хуульд заасан "нэн даруй мэдэгдэх" болон "шүүхэд хандах" эрхээ цаг алдалгүй хэрэгжүүлэх нь чухал юм. Иргэний эрх зүйн харилцаанд оролцогч бүр ИХ-ийн §13.1-д заасан "үнэнч шударга байх" зарчмыг баримтлах ёстой бөгөөд төөрөгдлийн улмаас хийсэн хэлцэл нь таныг үндэслэлгүй хохирохоос хамгаалах хууль зүйн боломж юм.